Studia dualne

Studia przygotowują zarówno do świadomego funkcjonowania w społeczeństwie, jak i do wejścia na rynek pracy. W praktyce pogodzenie tych dwóch celów nie zawsze jest łatwe. Jedną z odpowiedzi na zarzut, że absolwentom brakuje doświadczenia zawodowego, są studia dualne, łączące kształcenie akademickie z regularną nauką w rzeczywistym środowisku pracy.

Model ten może przynieść studentom wiele korzyści. Jego jakość zależy przede wszystkim od tego, czy moduły realizowane u pracodawcy rzeczywiście służą osiąganiu efektów uczenia się, czy też student staje się po prostu dodatkowym pracownikiem wykonującym powtarzalne zadania.

Czym są studia dualne?

Zgodnie z art. 62 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce – studia dualne są studiami o profilu praktycznym prowadzonymi z udziałem pracodawcy. Ich organizację określa pisemna umowa zawierana pomiędzy uczelnią a pracodawcą. Nie są więc odrębnym poziomem ani formalnie nową formą studiów, taką jak studia stacjonarne czy niestacjonarne. To szczególny sposób organizacji kształcenia na kierunku o profilu praktycznym. Student część programu realizuje na uczelni, a część – w przedsiębiorstwie, instytucji publicznej lub innym podmiocie uczestniczącym w prowadzeniu studiów.

Szczegółowy podział czasu poświęconego na kształcenie w uczelni i u pracodawcy może wyglądać różnie. Na niektórych kierunkach student spędza część tygodnia na uczelni, a pozostałe dni u pracodawcy. W innych przypadkach okresy zajęć akademickich i praktycznego kształcenia następują po sobie blokami. Przykładowo Sopocka Akademia Nauk Stosowanych opisuje model, w którym trzy dni tygodnia przeznaczone są na zajęcia w uczelni, a dwa dni na praktykę zawodową¹. Nie jest to jednak rozwiązanie narzucone wszystkim uczelniom.

Program studiów musi określać między innymi wymiar, zasady i formę odbywania praktyk zawodowych, liczbę przypisanych im punktów ECTS oraz sposób weryfikacji osiągniętych efektów uczenia się. Jednocześnie na profilu praktycznym zajęcia kształtujące umiejętności praktyczne muszą obejmować więcej niż połowę wszystkich punktów ECTS przewidzianych w programie².

Studiów dualnych nie należy zatem utożsamiać ze „zwykłą” praktyką odbywaną przez kilka tygodni zgodnie z programem studiów. W dobrze zaprojektowanym modelu współpraca z pracodawcą jest trwałym i integralnym elementem całego procesu kształcenia.

Najważniejsze zalety studiów dualnych:

• Doświadczenie zawodowe jeszcze przed uzyskaniem dyplomu
  Podstawową korzyścią jest możliwość zdobywania doświadczenia zawodowego równolegle z wiedzą akademicką. Absolwent studiów dualnych może wejść na rynek pracy nie tylko z dyplomem, lecz także ze znajomością procesów obowiązujących w danej branży, doświadczeniem w pracy zespołowej i umiejętnością posługiwania się specjalistycznymi narzędziami.
  Ma to szczególne znaczenie na kierunkach technicznych, informatycznych, logistycznych czy ekonomicznych, na których pracodawcy często oczekują praktycznych umiejętności już od kandydatów ubiegających się o pierwszą pracę.
• Możliwość sprawdzenia wiedzy w praktyce
  Studia dualne pozwalają na bieżąco konfrontować wiedzę z rzeczywistymi sytuacjami zawodowymi. Student może przekonać się, dlaczego określone zagadnienie teoretyczne jest potrzebne, w jakich warunkach znajduje zastosowanie i jakie są ograniczenia poszczególnych metod.
  W badaniu dotyczącym współpracy uczelni z przedsiębiorstwami w województwie podlaskim wskazywano, że istotną korzyścią studiów dualnych jest możliwość porównania wiedzy teoretycznej zdobywanej w uczelni z wiedzą operacyjną stosowaną w przedsiębiorstwie. Model ten może również ograniczać problem kończenia studiów przez osoby nieprzygotowane do samodzielnego funkcjonowania w środowisku pracy³.
• Rozwój kompetencji społecznych
  W przedsiębiorstwie student uczy się nie tylko wykonywania konkretnych zadań. Poznaje również zasady komunikacji zawodowej, pracę pod presją czasu, odpowiedzialność za powierzony zakres obowiązków, kulturę organizacyjną i współpracę z osobami reprezentującymi różne specjalności. Tego rodzaju kompetencje trudno w pełni rozwinąć wyłącznie w warunkach symulacyjnych, tj. podczas zajęć prowadzonych w sali wykładowej.
• Lepsze dopasowanie programu studiów do zmian zachodzących w gospodarce
  Stała współpraca z pracodawcami może ułatwiać aktualizowanie i modyfikowanie programu studiów. Przedsiębiorstwa mogą informować uczelnię o nowych technologiach, zmianach organizacyjnych oraz kompetencjach, których brakuje osobom rozpoczynającym pracę.
  Nie oznacza to, że pracodawca powinien samodzielnie decydować o programie kształcenia. Jego udział może jednak pomóc uczelni szybciej reagować na zmiany zachodzące w otoczeniu społeczno-gospodarczym.
• Możliwość uzyskiwania wynagrodzenia
  W zależności od przyjętego modelu praktyczna część studiów dualnych może być odpłatna. Politechnika Białostocka wskazuje na przykład, że na dualnych studiach inżynierskich z elektrotechniki studenci odbywają rozszerzone, płatne praktyki przemysłowe, których łączny wymiar wynosi 12 miesięcy⁴.
  Odpłatność nie wynika jednak automatycznie z samego faktu prowadzenia studiów dualnych. Kandydat powinien przed rozpoczęciem studiów sprawdzić, czy te praktyki są płatne, na jakiej podstawie student wykonuje zadania u pracodawcy i czy otrzymuje umowę o pracę, umowę cywilnoprawną, stypendium lub inne świadczenie.
• Większa szansa na zatrudnienie po ukończeniu studiów
  Pracodawca, który przez kilka semestrów uczestniczy w kształceniu studenta, ma możliwość poznania jego umiejętności, zaangażowania i sposobu pracy. Student z kolei może ocenić, czy odpowiadają mu dana branża oraz kultura organizacyjna konkretnej firmy. Studia dualne mogą więc ułatwić przejście z edukacji do zatrudnienia. Nie powinno się jednak przedstawiać zatrudnienia po studiach jako gwarancji, o ile nie wynika ono wprost z zawartej umowy.

Wady i ryzyka studiów dualnych

• Duże obciążenie czasowe
  Połączenie zajęć akademickich z regularną obecnością u pracodawcy może stanowić wyzwanie. Student musi jednocześnie przygotowywać się do egzaminów i zaliczeń, wykonywać zadania zawodowe oraz realizować projekty przewidziane w programie studiów.
  Przy nieprawidłowym ułożeniu harmonogramu może zabraknąć czasu na samodzielną naukę, działalność naukową, aktywność społeczną, odpoczynek czy korzystanie z innych elementów życia studenckiego. Model dualny nie powinien oznaczać, że student ma pełny plan zajęć w uczelni, a praktykę realizuje dodatkowo wieczorami lub kosztem weekendów.
• Ryzyko wykonywania pracy zamiast kształcenia
  Najpoważniejsze zagrożenie pojawia się wtedy, gdy pobyt u pracodawcy sprowadza się do wykonywania prostych, powtarzalnych czynności, które nie są powiązane z kierunkiem studiów i nie prowadzą do osiągania zakładanych efektów uczenia się.
  Pracodawca nie może być wyłącznie odbiorcą taniej pracy studentów. Powinien zapewnić odpowiednie stanowisko, opiekuna, możliwość stopniowego zdobywania nowych kompetencji oraz warunki pozwalające realizować program studiów.
  Uczelnia pozostaje odpowiedzialna za jakość kształcenia także wtedy, gdy część procesu odbywa się poza jej siedzibą. Powinna więc regularnie sprawdzać, jakie zadania wykonują studenci i w jaki sposób oceniane są uzyskiwane przez nich umiejętności.
• Nadmierne podporządkowanie programu potrzebom jednej firmy
  Program studiów nie może być jedynie szkoleniem przygotowującym do obsługi konkretnych urządzeń, systemów lub procedur stosowanych przez jednego pracodawcę. Absolwent powinien zdobywać kompetencje, które pozwolą mu funkcjonować również w innych organizacjach i rozwijać się w dłuższej perspektywie.
  Potrzeby rynku pracy zmieniają się szybko. Zbyt wąska specjalizacja może okazać się problemem, gdy firma ograniczy działalność, zmieni technologię albo zakończy współpracę z uczelnią. Dlatego kształcenie dualne powinno zachowywać akademicki charakter i opierać się na szerszych podstawach.
• Uzależnienie ciągłości studiów od pracodawców
  Organizacja studiów dualnych wymaga stabilnego zaangażowania przedsiębiorstw. Pracodawca musi zapewnić miejsca dla studentów, odpowiednią kadrę, infrastrukturę i czas potrzebny do opieki nad kształceniem.
  Najwyższa Izba Kontroli wskazywała, że jedną z barier rozwoju studiów dualnych jest brak zainteresowania po stronie pracodawców lub ograniczona możliwość przyjęcia większej grupy studentów⁵. Problemem może być również niedopasowanie cyklu pracy przedsiębiorstwa do kalendarza akademickiego oraz trudność w organizowaniu zajęć tak, aby nie zakłócały codziennego funkcjonowania firmy⁶.
  Student powinien wiedzieć, co wydarzy się w razie wycofania się pracodawcy: czy uczelnia zapewni inne miejsce realizacji programu, czy zmieni organizację zajęć i czy nie spowoduje to wydłużenia studiów.
• Ograniczona swoboda studenta
  Wybierając studia dualne, student może być związany z konkretną firmą przez znaczną część studiów. Zmiana pracodawcy może być trudniejsza niż zmiana miejsca zwykłej praktyki. Niekiedy pojawiają się również umowy zawierające klauzule dotyczące poufności, zakazu konkurencji lub obowiązku pozostania w przedsiębiorstwie przez określony czas.
  Każdy taki dokument powinien być przedstawiony studentowi z odpowiednim wyprzedzeniem. Warunki współpracy nie mogą być formułowane w sposób nieproporcjonalny ani pozbawiać studenta prawa do zmiany planów zawodowych.
• Niebezpieczeństwo pogłębiania nierówności
  Problemem mogą być koszty dojazdów, konieczność przeprowadzki, niedostępność zakładu pracy dla osób z niepełnosprawnościami lub brak możliwości pogodzenia studiów z obowiązkami opiekuńczymi. Jeżeli praktyka nie jest płatna, a jednocześnie zajmuje znaczną część tygodnia, student może mieć ograniczoną możliwość podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej.
  W takich przypadkach uczelnia powinna uwzględniać zróżnicowaną sytuację materialną i życiową studentów oraz zapewniać racjonalne rozwiązania organizacyjne.

Przykłady studiów dualnych w Polsce

Jednym z rozpoznawalnych przykładów są dualne studia inżynierskie na kierunku elektrotechnika, prowadzone przez Politechnikę Białostocką od roku akademickiego 2018/2019. Program obejmuje zajęcia realizowane przez pracowników przedsiębiorstw oraz rozszerzone praktyki przemysłowe. W prowadzeniu kształcenia uczestniczą firmy z branży energetycznej, automatyki i przemysłu⁷.

Studia dualne były i są również prowadzone w publicznych uczelniach zawodowych. NIK wskazywała przykłady kierunków realizowanych w Koninie, Pile i Suwałkach. Obejmowały one nie tylko kierunki techniczne, takie jak automatyka, elektrotechnika czy mechanika i budowa maszyn, lecz również finanse i rachunkowość, logistykę, ekonomię oraz gospodarkę i administrację publiczną⁸.

Pokazuje to, że model dualny nie musi być ograniczony wyłącznie do przemysłu. Może być stosowany wszędzie tam, gdzie możliwe jest rzeczywiste połączenie efektów uczenia się z systematycznym wykonywaniem zadań w środowisku zawodowym.

Co sprawdzić przed wyborem studiów dualnych?

Kandydat powinien zwrócić uwagę przede wszystkim na:

• proporcje między zajęciami w uczelni a kształceniem u pracodawcy;
• rodzaj zadań wykonywanych w przedsiębiorstwie;
• sposób wyboru i ewentualnej zmiany pracodawcy;
• zasady wynagradzania oraz podstawę prawną wykonywania pracy;
• sposób oceniania efektów uczenia się;
• zapewnienie opiekuna po stronie uczelni i pracodawcy;
• koszty dojazdów, zakwaterowania i odzieży roboczej;
• zasady postępowania w razie rezygnacji przedsiębiorstwa ze współpracy;
• możliwość dostosowania warunków dla osób z niepełnosprawnościami lub szczególnymi potrzebami;
• treść wszystkich umów, które student będzie zobowiązany podpisać;
• raporty z ocen programowych Polskiej Komisji Akredytacyjnej.

Warto także porozmawiać ze studentami starszych roczników. Oficjalny opis programu może przedstawiać jego założenia, ale dopiero doświadczenia uczestników pokazują, czy pracodawca rzeczywiście angażuje się w kształcenie, czy harmonogram jest możliwy do realizacji i czy praktyczna część studiów odpowiada kierunkowi.

Studia dualne – wartościowa możliwość, ale nie jedyny model kształcenia

Dobrze zorganizowane studia dualne mogą stanowić atrakcyjną propozycję dla osób, które chcą wcześnie zdobywać doświadczenie zawodowe i uczyć się przez rozwiązywanie rzeczywistych problemów. Mogą również wzmacniać współpracę między uczelniami a ich otoczeniem społeczno-gospodarczym.

Nie są jednak rozwiązaniem odpowiednim dla każdego studenta i każdego kierunku. Ich powodzenie zależy od zachowania równowagi między interesem uczelni, pracodawcy i osoby studiującej. Praktyka powinna uzupełniać kształcenie akademickie, a nie je zastępować. Student musi pozostawać uczestnikiem procesu edukacyjnego, a nie jedynie zasobem kadrowym przedsiębiorstwa.

Z perspektywy praw studentów kluczowe są transparentne zasady, odpowiednia opieka, rzetelna weryfikacja efektów uczenia się oraz zapewnienie, że udział pracodawcy rzeczywiście podnosi jakość kształcenia. Dopiero po spełnieniu tych warunków studia dualne mogą być uznane za efektywne połączenie teorii z praktyką.

Autor: Julia Bednarska-Leśniak