Proces dyplomowania jest końcowym etapem studiów i formalnym potwierdzeniem uzyskania kwalifikacji przewidzianych dla danego kierunku, poziomu i profilu kształcenia. Nie jest to wyłącznie kwestia zwyczaju akademickiego. Podstawowe ramy tego procesu wyznacza ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, obecnie powoływana jako tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 1571 z późniejszymi zmianami. Istotne znaczenie ma również rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów, regulujące m.in. program studiów, dokumentację przebiegu studiów, dyplomy i suplementy do dyplomów.
Szczegółowy przebieg dyplomowania w danej uczelni wynika jednak zawsze także z regulaminu studiów oraz z programu studiów. Ustawa określa warunki konieczne, natomiast uczelnia – w granicach prawa – doprecyzowuje organizację egzaminu dyplomowego, obieg dokumentów, zasady recenzowania pracy, sposób obliczania ostatecznego wyniku studiów i inne elementy procedury.
Rozliczenie toku studiów i uzyskanie wymaganych efektów uczenia się
Pierwszym warunkiem ukończenia studiów jest uzyskanie efektów uczenia się określonych w programie studiów. W języku uczelnianym często mówi się w tym kontekście o „absolutorium”, choć samo to pojęcie nie stanowi samodzielnego ustawowego warunku ukończenia studiów. Chodzi o faktyczne rozliczenie programu: zaliczenie wymaganych zajęć, praktyk, egzaminów i innych elementów przewidzianych dla danego kierunku.
Program studiów określa m.in. liczbę semestrów, liczbę punktów ECTS konieczną do ukończenia studiów, zajęcia lub grupy zajęć, sposoby weryfikacji efektów uczenia się, wymiar praktyk zawodowych oraz tytuł zawodowy nadawany absolwentom.
Ustawa wymaga, aby programowi studiów przypisano co najmniej:
- 180 punktów ECTS – w przypadku studiów pierwszego stopnia,
- 90 punktów ECTS – w przypadku studiów drugiego stopnia,
- 300 punktów ECTS – w przypadku jednolitych studiów magisterskich trwających 9 albo 10 semestrów,
- 360 punktów ECTS – w przypadku jednolitych studiów magisterskich trwających 11 albo 12 semestrów.
W przypadku studiów pierwszego stopnia kończących się uzyskaniem tytułu inżyniera ustawa nie przewiduje odrębnego progu 210 punktów ECTS jako ogólnego minimum ustawowego. Przewiduje natomiast, że studia stacjonarne pierwszego stopnia, których program obejmuje efekty uczenia się umożliwiające uzyskanie kompetencji inżynierskich, trwają co najmniej 7 semestrów. W praktyce programy takich studiów często obejmują więcej niż 180 punktów ECTS, ale wynika to z konstrukcji programu i czasu trwania studiów, a nie z osobnego ustawowego progu 210 punktów ECTS.
Jeżeli studia mają profil praktyczny, program studiów przewiduje praktyki zawodowe. Co do zasady ich minimalny wymiar wynosi 6 miesięcy na studiach pierwszego stopnia i jednolitych studiach magisterskich oraz 3 miesiące na studiach drugiego stopnia. Zasada ta nie dotyczy jednak programów studiów przygotowujących do wykonywania zawodów objętych standardami kształcenia, takich jak m.in. lekarz, lekarz dentysta, farmaceuta, pielęgniarka, położna, diagnosta laboratoryjny, fizjoterapeuta, ratownik medyczny, lekarz weterynarii, architekt czy nauczyciel. W tych przypadkach szczegółowe wymagania wynikają ze standardów kształcenia.
Praca dyplomowa – kiedy jest wymagana
Kolejnym elementem procesu dyplomowania może być praca dyplomowa. Jej rola zależy od poziomu studiów.
Na studiach drugiego stopnia i jednolitych studiach magisterskich pozytywna ocena pracy dyplomowej jest ustawowym warunkiem ukończenia studiów. Na studiach pierwszego stopnia praca dyplomowa jest wymagana wtedy, gdy przewiduje ją program studiów.
Ustawa definiuje pracę dyplomową szeroko. Jest to samodzielne opracowanie zagadnienia naukowego, artystycznego lub praktycznego albo dokonanie techniczne lub artystyczne, które prezentuje ogólną wiedzę i umiejętności studenta związane ze studiami na danym kierunku, poziomie i profilu oraz umiejętność samodzielnego analizowania i wnioskowania.
Oznacza to, że praca dyplomowa nie musi w każdym przypadku przyjmować identycznej, klasycznej formy rozprawy pisemnej. Jej dopuszczalna forma powinna jednak wynikać z programu studiów, regulaminu studiów albo innych właściwych aktów wewnętrznych uczelni. Na studiach drugiego stopnia i jednolitych studiach magisterskich praca dyplomowa jest przygotowywana pod kierunkiem osoby posiadającej co najmniej stopień doktora.
Sprawdzenie pracy w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym
Jeżeli praca dyplomowa jest pracą pisemną, uczelnia ma obowiązek sprawdzić ją przed egzaminem dyplomowym z wykorzystaniem Jednolitego Systemu Antyplagiatowego. Jest to wymóg ustawowy i uczelnia nie może z niego zrezygnować w odniesieniu do pisemnych prac dyplomowych.
Ważne jest jednak właściwe ujęcie zakresu tego obowiązku. Ustawa nie stanowi, że każda możliwa formy pracy dyplomowej podlega sprawdzeniu w JSA. Obowiązek dotyczy pracy dyplomowej będącej pracą pisemną. Jeżeli więc w danym programie dopuszczono inną formę pracy dyplomowej, sposób jej oceny i dokumentowania powinien wynikać z przepisów uczelnianych i charakteru danego kierunku.
Treść pisemnej pracy dyplomowej jest następnie wprowadzana do repozytorium pisemnych prac dyplomowych. Nie następuje to jednak przed recenzją jako ogólny ustawowy warunek. Zgodnie z ustawą rektor wprowadza treść pracy dyplomowej do repozytorium niezwłocznie po zdaniu przez studenta egzaminu dyplomowego. W repozytorium nie zamieszcza się prac zawierających informacje podlegające ochronie na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych.
Recenzja pracy dyplomowej
Warunkiem ukończenia studiów, gdy praca dyplomowa jest wymagana, jest uzyskanie jej pozytywnej oceny. Szczegółowe zasady recenzowania określa uczelnia, przede wszystkim w regulaminie studiów oraz w wewnętrznych procedurach dyplomowania.
W praktyce praca jest zwykle oceniana przez promotora oraz co najmniej jednego recenzenta. Ustawowo przesądzone jest natomiast to, że recenzje pracy dyplomowej są jawne. Wyjątek dotyczy pracy dyplomowej, której przedmiot jest objęty tajemnicą prawnie chronioną.
Pozytywna ocena pracy dyplomowej, jeżeli praca jest wymagana, otwiera drogę do przystąpienia do egzaminu dyplomowego, o ile student spełnił także pozostałe warunki wynikające z programu studiów i regulaminu studiów.
Egzamin dyplomowy
Egzamin dyplomowy jest ustawowym warunkiem ukończenia studiów. Ustawa posługuje się pojęciem „złożenia egzaminu dyplomowego”, natomiast szczegółowy tryb jego przeprowadzenia określa uczelnia.
W praktyce egzamin dyplomowy najczęściej odbywa się przed komisją egzaminacyjną i obejmuje elementy związane z pracą dyplomową, jeżeli była wymagana, oraz sprawdzenie wiedzy i umiejętności właściwych dla danego kierunku. Nie ma jednak jednego ogólnopolskiego modelu pytań, składu komisji ani sposobu obliczania oceny z egzaminu. Te kwestie powinny wynikać z regulaminu studiów i procedur obowiązujących w konkretnej uczelni.
Egzamin dyplomowy może odbyć się także poza siedzibą uczelni lub poza jej filią przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. Uczelnia musi w takim przypadku zapewnić w szczególności transmisję egzaminu w czasie rzeczywistym między uczestnikami oraz wielostronną komunikację w czasie rzeczywistym, z zachowaniem niezbędnych zasad bezpieczeństwa. Zasady przeprowadzania egzaminu w tej formie uczelnia udostępnia w Biuletynie Informacji Publicznej na swojej stronie podmiotowej.
Data ukończenia studiów i uzyskanie tytułu
Datą ukończenia studiów jest co do zasady data złożenia egzaminu dyplomowego. Jest to moment istotny prawnie: od tej daty student staje się absolwentem, a ukończenie studiów zostaje odnotowane w dokumentacji przebiegu studiów.
Ustawa przewiduje od tej zasady szczególny wyjątek dla studiów na kierunkach lekarskim, lekarsko-dentystycznym i weterynarii. W tych przypadkach datą ukończenia studiów jest data złożenia ostatniego wymaganego programem studiów egzaminu. Nie jest to data zaliczenia ostatniej praktyki.
Absolwent studiów otrzymuje dyplom ukończenia studiów na określonym kierunku i profilu, potwierdzający wykształcenie wyższe oraz odpowiedni tytuł zawodowy. W przypadku studiów pierwszego stopnia jest to tytuł licencjata, inżyniera albo tytuł równorzędny. W przypadku studiów drugiego stopnia i jednolitych studiów magisterskich jest to tytuł magistra, magistra inżyniera albo tytuł równorzędny. Do tytułów równorzędnych należą m.in. lekarz, lekarz dentysta, lekarz weterynarii czy magister farmacji – w przypadkach określonych w przepisach.
Ustawa nie narzuca jednolitego algorytmu obliczania ostatecznego wyniku studiów, na przykład konkretnej proporcji między średnią ocen, oceną pracy dyplomowej i oceną egzaminu dyplomowego. Sposób ustalania wyniku końcowego określają przepisy uczelniane. Dokumentacja egzaminu dyplomowego obejmuje jednak m.in. średnią ocen uzyskaną w okresie studiów, tytuł i ocenę pracy dyplomowej, ocenę egzaminu dyplomowego, ostateczny wynik studiów oraz uzyskany tytuł zawodowy.
Dyplom i suplement do dyplomu
Po ukończeniu studiów uczelnia wydaje absolwentowi dyplom ukończenia studiów wraz z suplementem do dyplomu. Według przepisów obowiązujących na dzień 25 czerwca 2026 r. uczelnia wydaje te dokumenty w terminie 30 dni od dnia ukończenia studiów, wraz z ich dwoma odpisami. Student może złożyć do dnia ukończenia studiów wniosek o wydanie odpisu dyplomu w jednym z przewidzianych języków obcych oraz odpisu suplementu w języku angielskim albo w innym języku obcym, w którym było prowadzone kształcenie.
Dyplom i suplement pełnią różne funkcje. Dyplom potwierdza ukończenie studiów, poziom wykształcenia i uzyskany tytuł zawodowy. Suplement do dyplomu zawiera natomiast szczegółowe informacje o przebiegu studiów, osiągniętych efektach, poziomie kwalifikacji, uprawnieniach absolwenta i miejscu uzyskanej kwalifikacji w systemie szkolnictwa wyższego.
Rozporządzenie w sprawie studiów określa niezbędne elementy dyplomu oraz wzór suplementu do dyplomu. Nie należy więc upraszczać, że dyplom ma jeden identyczny ministerialny wzór dla wszystkich uczelni. Przepisy wskazują wymagane elementy, które dyplom musi zawierać, natomiast suplement sporządza się według wzoru określonego w rozporządzeniu.
Ważna zmiana od 2027 r. – e-Dyplomy
Należy zaznaczyć, że ustawodawca przewidział zmianę zasad wydawania dyplomów i suplementów. Od 1 stycznia 2027 r. podstawowym modelem będzie wydawanie dyplomu ukończenia studiów wraz z suplementem w postaci elektronicznej. Już od 30 czerwca 2026 r. zaczną obowiązywać niektóre przepisy wykonawcze związane z repozytorium dyplomów elektronicznych i wymaganiami dotyczącymi dokumentów elektronicznych.
Dla absolwentów, którzy ukończą studia przed 1 stycznia 2027 r., w sprawach dotyczących wydawania dyplomów, suplementów i odpisów tych dokumentów wydanych wyłącznie w postaci papierowej, stosuje się dotychczasowe przepisy. Dlatego przy publikacjach przygotowywanych na przełom 2026 i 2027 r. warto każdorazowo wskazać stan prawny, według którego opisuje się procedurę.
Podsumowanie
W świetle obowiązujących przepisów proces dyplomowania obejmuje przede wszystkim: rozliczenie programu studiów i uzyskanie wymaganych efektów uczenia się, spełnienie wymogów dotyczących pracy dyplomowej, jeżeli jest ona wymagana, sprawdzenie pisemnej pracy dyplomowej w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym, uzyskanie pozytywnej oceny pracy, złożenie egzaminu dyplomowego oraz wydanie dyplomu ukończenia studiów wraz z suplementem.
Najważniejszym momentem prawnym nie jest dzień fizycznego odbioru dyplomu, lecz data ukończenia studiów. Co do zasady jest nią data złożenia egzaminu dyplomowego, a w przypadku kierunków lekarskiego, lekarsko-dentystycznego i weterynarii – data złożenia ostatniego wymaganego programem studiów egzaminu. Od tej daty absolwent uzyskuje kwalifikację właściwą dla danego poziomu studiów i tytuł zawodowy przewidziany dla ukończonego kierunku.
Autor: Marcin Pioch