Autorka: Julia Bednarska-Leśniak
W uczelniach publicznych opłaty są dopuszczalne wyłącznie w przypadkach wymienionych w art. 79 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (PSWiN). To tzw. „zamknięty katalog”, obejmujący m.in. opłaty za: studia niestacjonarne, powtarzanie zajęć na studiach stacjonarnych z powodu niezadowalających wyników w nauce, kształcenie w języku obcym, zajęcia nieobjęte programem studiów oraz – poza usługami edukacyjnymi w rozumieniu sensu stricte – np. opłaty rekrutacyjne czy korzystanie z domów i stołówek studenckich. Uczelnia publiczna nie może rozszerzać tego katalogu własnymi regulacjami. Wysokość opłat nie może przekraczać kosztów niezbędnych do prowadzenia studiów (art. 80 ust. 1 PSWiN). To ważny punkt odniesienia przy wszelkich sporach o „rażąco wygórowane” czesne czy opłaty dodatkowe.
Zanim zacznie się rekrutacja, uczelnia musi ogłosić listę i wysokość opłat, po zasięgnięciu opinii samorządu studenckiego (art. 80 ust. 2 PSWiN). Informacje powinny być publikowane niezwłocznie w BIP uczelni (art. 80 ust. 5 PSWiN). W praktyce oznacza to, że kandydat zna warunki finansowe przed podjęciem decyzji o studiowaniu. Często też tabela opłat znajduje się bezpośrednio w umowie edukacyjnej.
Do 2023 r. reguła była prosta: bez podwyżek w trakcie cyklu kształcenia (z wąskimi wyjątkami, np. za domy studenckie/stołówki). Natomiast nowelizacja z 28 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1672) zmieniła art. 80 ust. 3 PSWiN, wprowadzając mechanizm waloryzacji opłat. Obecnie uczelnia, do czasu ukończenia studiów:
- nie może wprowadzić nowych opłat,
- może zwiększyć ustalone wcześniej opłaty tylko raz w roku akademickim,
- nie więcej niż o średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych za poprzedni rok kalendarzowy, ogłaszany przez Prezesa GUS, oraz
- łącznie nie więcej niż o 30% dotychczasowej wysokości tych opłat w całym okresie studiów.
Zasady te potwierdzono w rządowym podsumowaniu zmian na rok akademicki 2023/2024: możliwość waloryzacji raz w roku, nie więcej niż o inflację GUS, a w sumie nie więcej niż 30%; wskazano również na przepisy przejściowe.
Nowelizacja obowiązuje od 6 września 2023 r. i – co kluczowe – dotyczy osób przyjętych na pierwszy rok studiów począwszy od roku akademickiego 2023/2024. To wynika z przepisu przejściowego art. 30 ustawy nowelizującej (Dz.U. 2023 poz. 1672). Osoby, które rozpoczęły studia wcześniej, pozostają przy „starej” zasadzie – bez waloryzacji opłat w trakcie ich cyklu kształcenia (z dawnymi wyjątkami).
Wskaźnik, do którego odsyła ustawa, to średnioroczny wskaźnik CPI ogłaszany co roku przez GUS w „Monitorze Polskim”. Uczelnia, planując podwyżkę, nie może przekroczyć tego wskaźnika w danym roku akademickim – i musi pilnować, by sumarycznie (z kolejnych lat) nie podnieść opłat o więcej niż 30%. Przykładowo: jeżeli czesne wynosi 6 000 zł rocznie, sumaryczny pułap wszystkich waloryzacji w trakcie całych studiów to 1 800 zł (30%). W danym roku pułap to wartość wskaźnika CPI za poprzedni rok kalendarzowy.
Na uczelniach niepublicznych relacje między studentem, a uczelnią, mają charakter cywilnoprawny (umowa o świadczenie usług edukacyjnych), ale granice wyznacza PSWiN (art. 80 stosuje się do wszystkich uczelni). Oznacza to, że możliwość waloryzacji opłat oraz jej limity (inflacja + 30% łącznie) również obowiązują. Jednocześnie nadal aktualne są zasady konsumenckie: klauzule niedozwolone (np. arbitralna zmiana ceny bez prawa odstąpienia) narażają uczelnię na spór i nieważność takich postanowień. Starsze opracowania PSRP podają dobre przykłady sporów o kary umowne, opłaty ryczałtowe przy rezygnacji, niewspółmierne koszty – to wciąż użyteczne checklisty, choć trzeba je czytać już przez pryzmat nowych limitów waloryzacji.
Jak bronić swoich praw ?
- Organ uczelni: ustawa nie przesądza, czy opłaty ustala senat czy rektor – rozstrzyga to statut. Niezależnie od tego, opinia samorządu studenckiego jest wymagana przed każdym ustaleniem (art. 80 ust. 2 PSWiN).
- Jawność: uczelnia ma obowiązek niezwłocznie ujawnić opłaty w BIP (art. 80 ust. 5). Brak publikacji lub publikacja po rekrutacji może być podstawą do kwestionowania skuteczności zmian.
- Uzasadnienie kosztowe: wysokość opłat musi mieścić się w kosztach niezbędnych. Jeśli czesne rośnie szybciej niż koszty kształcenia, student ma argument do interwencji.
- Kiedy zmiana jest niedopuszczalna: w stosunku do roczników sprzed 2023/2024 – co do zasady brak waloryzacji czesnego (przepis przejściowy). Wobec nowych roczników – maksymalnie raz w roku i w granicach CPI, z sumarycznym limitem 30%.
- Ścieżki działania: warto zacząć od rozmowy z dziekanatem i samorządem, następnie z rzecznikami praw studenta w uczelni/PSRP; w razie potrzeby – złożyć skargę do ministerstwa właściwego ds. szkolnictwa wyższego.
Najważniejsze pozycje:
- Art. 79–80 ustawy z 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce
- Nowelizacja PSWiN – Ustawa z 28 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1672)
- Komunikaty Prezesa GUS o średniorocznym wskaźniku CPI – punkt odniesienia dla rocznych waloryzacji.
Uwaga końcowa:
starsze poradniki (np. PSRP z 2021 r.) są świetnym wprowadzeniem do tematu opłat, ale w części „bez zmian czesnego w trakcie studiów” są już nieaktualne w stosunku do roczników przyjętych od 2023/2024. Aktualne reguły i limity wynikają z art. 80 ust. 3 PSWiN po nowelizacji z 2023 r.