Pomoc materialna

System świadczeń pomocy materialnej dla studentów w Polsce jest jednym z podstawowych filarów polityki państwa w zakresie zapewnienia równego dostępu do szkolnictwa wyższego. W ostatnich latach przepisy prawa dotyczące systemu były częściowo nowelizowane oraz stanowiły przedmiot licznych dyskusji środowiskowych, w celu dostosowania ich do zmieniających się realiów społeczno-gospodarczych, przede wszystkim pod względem sytuacji bytowej studentów. Rok akademicki 2025/2026 i perspektywa roku 2026 otwierają nowy etap w funkcjonowaniu pomocy materialnej dla studentów, to m.in. zarówno w zakresie systemowych mechanizmów waloryzacji świadczeń, jak i w kontekście rozpoczętych prac nad reformą całego systemu.

Pomoc materialna jest przyznawana studentom na podstawie:

• ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce,
• ustawy o świadczeniach rodzinnych – w zakresie zasad ustalania wysokości miesięcznego dochodu na osobę w rodzinie,
• ustawy Kodeks postępowania administracyjnego – do prowadzenia postępowań administracyjnych w sprawach przyznawania świadczeń,
• regulaminu świadczeń dla studentów ustalonego przez rektora w porozumieniu z samorządem studenckim.

Świadczenia mogą otrzymywać studenci studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, bez względu od wiek, kształcący się na studiach pierwszego i drugiego stopnia oraz na jednolitych studiach magisterskich. Prawo do świadczeń przysługuje zarówno studentom uczelni publicznych, jak i niepublicznych, a także uczelni i wyższych seminariów duchownych prowadzonych przez kościoły i inne związki wyznaniowe. Szczegółowe ramy funkcjonowania systemu świadczeń na poszczególnych uczelniach są doprecyzowane w ramach regulaminów świadczeń przyjmowanych w uczelniach przez rektorów w porozumieniu z samorządem studenckim.

Student w ramach pobierania świadczeń jest ograniczony czasowo, tzn. świadczenia może pobierać przez maksymalnie 12 semestrów studiowania bez względu na ich pobieranie. Wyjątkiem od tej reguły jest sytuacja, kiedy student podjął jednolite studia magisterskie, które trwają 11 lub 12 semestrów (np. kierunki medyczne), w tej sytuacji okres przyznawania świadczeń przysługuje odpowiednio dłużej o 2 semestry – przez maksymalnie 14 semestrów. Student, który studiuje jednocześnie na kilku kierunkach studiów może otrzymać świadczenie tylko na jednym z nich. Zgodnie z przepisami prawa studenci mają możliwość ubiegać się o stypendium rektora, stypendium socjalne, stypendium dla osób z niepełnosprawnością oraz zapomogę.

Stypendium rektora pełni funkcję motywacyjną i jest przyznawane za wyróżniające wyniki w nauce, osiągnięcia naukowe, artystyczne lub osiągnięcia sportowe we współzawodnictwie co najmniej na poziomie krajowym. Świadczenie to przysługuje maksymalnie 10% najlepszych studentów na kierunku, a w przypadku kiedy liczba studentów wynosi mniej niż 10 – może zostać przyznane 1 studentowi. Ustawa przewiduje także przyznanie stypendium rektora dla laureatów i finalistów olimpiad centralnych oraz medalistów mistrzostw Polski rozpoczynającym kształcenie na 1. roku studiów, którzy nie będą zakwalifikowani do limitu 10%. W praktyce uczelnie różnie określają kryteria szczegółowe przeliczania konkretnych osiągnięć i ich uznania w ogólnej punktacji decydującej o przyznaniu stypendium rektora, co skutkuje znacznymi różnicami między ośrodkami akademickimi.

Stypendium socjalne to kluczowe świadczenie wspierające studentów w trudnej sytuacji materialnej. Przysługuje tym, których miesięczny dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 45% wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego od dnia 1 stycznia roku poprzedzającego rok akademicki, na który przyznawane jest stypendium socjalne. Próg uprawniający do ubiegania się o stypendium socjalne został zwiększony, na przestrzeni lat 2021–2025 o ponad 80%, dzięki staraniom Parlamentu Studentów Rzeczypospolitej Polskiej. Dochód obliczany jest zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, z wyłączeniem świadczeń studenckich i stypendiów. Pod uwagę bierze się dochody studenta, małżonka, rodziców lub opiekunów oraz dzieci na utrzymaniu. Student może nie wykazywać dochodów rodziców, jeśli nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa i spełnia jeden z warunków – m.in. ma powyżej 26 lat, jest w małżeństwie, ma dzieci, pochodzi z pieczy zastępczej lub posiada stabilny dochód (min. 1 696,80 zł). W szczególnych przypadkach możliwe jest zwiększenie stypendium, m.in. z powodu wysokich kosztów utrzymania, choroby, niepełnosprawności czy trudnych okoliczności życiowych.

Stypendium dla osób z niepełnosprawnościami stanowi szczególne wsparcie dla studentów posiadających orzeczenie o niepełnosprawności. Jego przyznanie jest całkowicie niezależne od sytuacji materialnej studenta. Świadczenie to ma na celu ułatwienie dostępu do edukacji i wyrównanie szans poprzez pokrycie dodatkowych kosztów, jakie generuje funkcjonowanie w środowisku akademickim.

Zapomoga to jednorazowe wsparcie finansowe dla studenta, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej. Obejmuje zdarzenia nagłe, które uniemożliwiają zaspokojenie podstawowych potrzeb, takie jak choroba lub śmierć członka rodziny, szkody powstałe w wyniku zdarzeń losowych (np. pożaru, klęski żywiołowej), a także nagła utrata stałego źródła dochodu, etc. Organ przyznający ocenia zasadność pomocy na podstawie przedstawionych dokumentów i nie może przyznać zapomogi 2 razy z tego samego powodu, co potwierdza jej doraźny charakter. Student może otrzymać zapomogę nie częściej niż 2 razy w roku akademickim, choć w szczególnie uzasadnionych przypadkach przepis ten może zostać uchylony.

Kierunki zmian systemowych

Wyzwania związane z systemem przyznawania pomocy materialnej w ostatnich latach oraz dynamicznie zmieniające się otoczenie społeczno-gospodarcze zmusiło środowisko do prowadzenia bieżącej dyskusji nad potencjalnymi kierunkami zmian kompleksowych. W celu nowelizacji przepisów, które dotyczą reformy systemu świadczeń dla studentów, Zarządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 29 lipca 2025 r. powołano Zespół do spraw opracowania kierunków zmian w systemie świadczeń dla studentów. Zespół został powołany z uwzględnieniem specjalistów z poszczególnych ośrodków akademickich oraz przedstawicieli organizacji i instytucji, w tym:

• Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego,
• Forum Administracji Akademickiej,
• Parlamentu Studentów Rzeczypospolitej Polskiej,
• Niezależnego Zrzeszenia Studentów,
• Koła Młodych Inicjatywy Pracowniczej.

Zespół ma na celu wypracowanie rekomendacji, które pozwolą na wprowadzenie działań doskonalących w zakresie dostosowania zasad pomocy materialnej do współczesnych realiów społeczno-gospodarczych. Zgodnie z zarządzeniem zespół ma zakończyć prace do 31 marca 2026 r.