Geneza, podstawy prawne działalności i struktury związków zawodowych

Analizę charakterystyki działalności i znaczenia związków zawodowych należy zacząć od przedstawienia tła historycznego. Takie wprowadzenie wydaje się niezbędne do właściwego wyjaśnienia istoty ruchu związkowego. Pominięcie genezy i przyczyn zrzeszania się pracowników może bowiem prowadzić do błędnych wniosków dotyczących celu istnienia i funkcjonowania związków zawodowych.

Związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy powołaną do reprezentowania i obrony praw, interesów zawodowych i socjalnych¹. Odwołując się do uwarunkowań historycznych, należy zauważyć, że w początkowym okresie kształtowania się stosunków społecznych związanych z wykonywaniem pracy pozycja robotników była bardzo słaba. Podmiot organizujący pracę i dysponujący środkami niezbędnymi do jej wykonywania (dzisiaj pracodawca) zajmował w tej relacji pozycję dominującą. W wielu przypadkach prowadziło to do pogłębiania nierówności społecznych, a także do wyzysku robotników. Dążenie do przeciwstawienia się niegodziwym warunkom pracy stało się naturalnym impulsem do zrzeszania się i budowania wspólnej siły ruchu robotniczego. Jego podstawowym celem było wzmocnienie pozycji pracownika oraz zabieganie o lepsze, bezpieczniejsze i bardziej sprawiedliwe warunki pracy. Z zasadnością tych dążeń trudno polemizować. W ówczesnych realiach dopiero wspólne działania pracowników dawały szansę na poprawę ich sytuacji.

Powyższe uwarunkowania legły u podstaw organizowania się robotników oraz podejmowania przez nich zbiorowych działań na rzecz poprawy warunków pracy. Pierwsze związki zawodowe powstawały na początku XIX wieku. Początkowe nastawienie władzy publicznej i pracodawców wobec związków zawodowych było wrogie. Działalność związkowa była uznawana za nielegalną, a ówcześni liderzy byli zwalczani i więzieni. Legalizacja działalności związkowej przypadła na 1825 rok w Anglii, gdzie po raz pierwszy zezwolono na organizowanie się robotników².

Obecnie związki zawodowe stanowią istotną reprezentację pracowników. Odpowiadają za ochronę ich interesów oraz współkształtowanie prawa pracy. Można wręcz stwierdzić, że reprezentacja związkowa na stałe wpisała się w krajobraz współczesnych stosunków społeczno-gospodarczych.

Reprezentacja pracowników w formie związków zawodowych zyskała znaczenie międzynarodowe. Związki zawodowe uzyskały szereg uprawnień, których podstawy znajdują się zarówno w prawie międzynarodowym, w szczególności w konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy, jak i w prawie Unii Europejskiej oraz prawie krajowym. Dowodem na to jest fakt, że wolność związkowa i prawo do przynależności do związku uznano za jedno z praw człowieka³. Warto także podkreślić, że związki zawodowe, w tym federacje i konfederacje, mają prawo do tworzenia i wstępowania do międzynarodowych organizacji związkowych. Przykładem organizacji reprezentującej pracowników na poziomie europejskim jest European Trade Union Confederation (ETUC)⁴. ETUC jest konfederacją związków zawodowych zrzeszającą w swoich strukturach 94 krajowe konfederacje związków zawodowych z 42 krajów oraz 10 europejskich federacji związków zawodowych. Istnieje także zrzeszenie związków zawodowych na poziomie międzynarodowym, International Trade Union Confederation (ITUC)⁵ – międzynarodowa konfederacja związków zawodowych. Celem ITUC jest promocja i obrona praw i interesów pracowników poprzez międzynarodową współpracę związków zawodowych.

W prawie polskim działalność związków zawodowych została uregulowana w ustawie o związkach zawodowych⁶. Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że wolność tworzenia związków zawodowych oraz przystępowania do nich została zagwarantowana już w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 12, 59 Konstytucji RP).

Związki zawodowe działają w różnych strukturach organizacyjnych. Dokonując najbardziej ogólnego podziału, należy mówić o organizacjach zakładowych i ponadzakładowych. Dalsza klasyfikacja, przez inne cechy, to związki jednolite lub branżowe o zasięgu ogólnokrajowym oraz związki wielobranżowe o zasięgu ogólnokrajowym. Przykładem ogólnokrajowego związku zawodowego, branżowego jest Związek Nauczycielstwa Polskiego (ZNP). ZNP reprezentuje pracowników szeroko rozumianej edukacji⁷. Ogólnokrajowym wielobranżowym związkiem zawodowym jest natomiast NSZZ Solidarność. Zarówno ZNP, jak i Solidarność są związkami jednolitymi pod względem struktury. Możliwe jest także tworzenie federacji i konfederacji związków zawodowych. Oznacza to, że np. związki branżowe mogą zrzeszać się w federacjach związków branżowych⁸, a następnie przystąpić do wielobranżowej konfederacji. Przykładem niejednolitej struktury związkowej, konfederacji jest Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ)⁹ zrzeszające zarówno związki zawodowe, jak i federacje związków zawodowych. Przykładem konfederacji jest także Forum Związków Zawodowych (FZZ).¹⁰

Cechą charakterystyczną polskiego systemu funkcjonowania związków zawodowych jest ich obecność w zakładzie pracy poprzez tzw. zakładową organizację związkową. Związek zawodowy obejmuje swoim zakresem działania dany zakład pracy, jeżeli w nim funkcjonuje taka struktura organizacyjna. Jednocześnie utworzenie organizacji związkowej następuje z inicjatywy osób wykonujących pracę zarobkową w danym zakładzie pracy. Zakładowa organizacja związkowa jest strukturą najbliżej pracowników. To właśnie zakładowa organizacja związkowa będzie dysponować najszerszymi uprawnieniami do reprezentowania osób wykonujących pracę zarobkową. Byt związku zawodowego zaczyna się zatem od utworzenia zakładowej organizacji związkowej. Utworzenie takiej struktury wymaga udziału, co najmniej 10 osób i podjęcia przez nich uchwały inicjującej utworzenie organizacji u pracodawcy. Przepisy dopuszczają również funkcjonowanie organizacji związkowej w formie międzyzakładowej. Wówczas wspomniane 10 osób może być zatrudnionych u różnych pracodawców. Można także wybrać nieco łatwiejszą drogę polegającą na przyłączeniu się do już istniejącego związku zawodowego. Wówczas struktura tworzona u pracodawcy nie będzie związkiem zawodowym, lecz jednostką organizacyjną należącą do już istniejącego związku zawodowego. Korzystając z pewnego uproszczenia, można to porównać do filii lub oddziału. Przykładowo, grupa zainteresowanych osób zgłasza się do już działającego branżowego związku zawodowego z propozycją utworzenia struktury takiego związku u pracodawcy. Wewnętrzne regulacje tego związku będą określać zasady tworzenia nowych struktur.

Możliwość tworzenia i przynależności do związków zawodowych (tzw. prawo koalicji) nie ogranicza się wyłącznie do osób będących pracownikami w rozumieniu kodeksu pracy, tj. osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Za sprawą nowelizacji ustawy o związkach zawodowych¹¹ tworzenie związków zawodowych i wstępowania do nich, obejmuje tzw. osoby wykonujące pracę zarobkową tj. pracowników, jak i osób świadczące pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, pod warunkiem, że nie zatrudniają one innych osób do wykonywania tego rodzaju pracy, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz posiadają prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i chronione przez związek zawodowy. W praktyce oznacza to, że wspomniane już prawo reprezentowania praw i interesów ludzi pracy obejmuje pracowników, ale także osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych.

Gdy mowa o reprezentowaniu oraz ochronie praw i interesów ludzi pracy, aktywność związkową można charakteryzować na płaszczyźnie indywidualnej i zbiorowej. W sferze praw i interesów indywidualnych sprowadza się to do reprezentowania (co do zasady) członków związku zawodowego. Przykładem może być konsultowanie zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę (art. 38 k.p.), konsultowanie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub wyrażanie zgody na takie rozwiązanie w przypadkach przewidzianych prawem (art. 52, 53 i 177 k.p.), opiniowanie sprzeciwu wobec nałożonej kary porządkowej oraz podejmowanie innych działań dotyczących indywidualnych praw pracownika. W przypadku płaszczyzny zbiorowej związek reprezentuje ogół załogi, niezależnie od przynależności do związku. W tym obszarze kluczowym uprawnieniem związków zawodowych jest tzw. zdolność układowa. Związki zawodowe na poziomie pracodawcy mają możliwość negocjowania tzw. układów zbiorowych pracy. Organizacje ogólnokrajowe mają natomiast możliwość negocjowania i zawierania układów ponadzakładowych obejmujących branże lub regiony.

Poza uprawnieniami do negocjowania układów zbiorowych pracy na poziomie zakładowym i ponadzakładowym związki zawodowe uzgadniają również inne źródła autonomiczne, w tym np. regulamin pracy i regulamin wynagrodzenia.

Na poziomie ponadzakładowym związki zawodowe dysponują także uprawnieniem do opiniowania aktów prawnych.

Charakterystyka działalności związków zawodowych uświadamia, że w zakresie zdolności do reprezentowania i dbania o dobro pracowników mają one do dyspozycji szereg możliwości. Można pozwolić sobie na tezę, że w zakresie reprezentowania praw pracowniczych związki zawodowe mają swoisty monopol. Nie jest to przypadek, ale, jak już wskazano na początku, ruch związkowy zapoczątkowany został przez robotników, którzy mieli świadomość, że wyłącznie połączenie sił pozwoli im uzyskać godziwe warunki pracy. Pomimo upływu czasu mechanizm reprezentacji się nie zmienił. Wciąż podstawowym ogniwem działalności związków zawodowych jest ochrona praw pracowniczych. Trzeba jednak pamiętać, że związek zawodowy to nie instytucja ani podmiot zawieszony w próżni. Związek zawodowy to ludzie wykonujący pracę zarobkową, jednoczący się i podejmujący dialog dla dobra ogółu zatrudnionych. Świadomość tego mechanizmu gwarantuje rozwój ruchu związkowego i dalsze dbanie o dobro wszystkich pracujących.

Autor: dr Błażej Mądrzycki
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Śląskie w Katowicach