Praktyki zawodowe na studiach 

Praktyki zawodowe na studiach

Praktyki zawodowe są dla wielu studentek i studentów pierwszym realnym kontaktem z pracą w branży. Zgodnie z zapisami ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (PSWiN) praktyki nie stanowią „dodatku” do studiów, ale są jedną z form zajęć w programie, z przypisanymi efektami uczenia się i punktami ECTS. Ich celem nie jest więc samo odbycie określonej liczby godzin, lecz nabycie i potwierdzenie konkretnych kompetencji, których nie da się w pełni zrealizować wyłącznie na zajęciach na uczelni.

Podstawa prawna i profile studiów

Art. 67 PSWiN wymaga, aby program studiów wskazywał efekty uczenia się, przebieg kształcenia oraz liczbę punktów ECTS, także dla praktyk. Uczelnia doprecyzowuje to w sylabusach i regulaminach praktyk, gdzie zwykle wyróżnia się trzy grupy efektów:

• umiejętności typowe dla danej dziedziny (np. przygotowywanie pism administracyjnych, obsługa określonych systemów informatycznych, udział w procesie projektowym, podstawowe czynności diagnostyczne);
• rozumienie zasad funkcjonowania instytucji lub organizacji (struktura, obieg dokumentów, podstawowe procedury);
• kompetencje społeczne, takie jak odpowiedzialność za powierzone zadania, umiejętność współpracy w zespole, komunikacja z klientem lub innym interesariuszem oraz przestrzeganie zasad etyki zawodowej i przepisów wewnętrznych.

Znaczenie praktyk zależy od profilu kierunku. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce definiuje dwa główne profile kształcenia:

Profil ogólnoakademicki: Koncentruje się na pogłębianiu wiedzy teoretycznej, przygotowuje do pracy naukowej i działalności badawczej.

Profil praktyczny: Skupia się na przygotowaniu do zawodu, kładzie nacisk na umiejętności, a nie tylko wiedzę teoretyczną, w tym obligatoryjne praktyki zawodowe.

Na studiach ogólnoakademickich ponad połowa punktów ECTS przypada na zajęcia pogłębiające wiedzę teoretyczną, a praktyki mogą, ale nie muszą wynikać z minimalnych wymogów profilu. Na studiach o profilu praktycznym ponad 50% ECTS musi dotyczyć zajęć praktycznych i warsztatowych, a praktyki zawodowe są obowiązkowe, z określonym minimalnym wymiarem w toku studiów.

Osobną kategorię stanowią kierunki standaryzowane, m.in. lekarski, lekarsko-dentystyczny, farmacja, pielęgniarstwo, położnictwo, fizjoterapia, ratownictwo medyczne, weterynaria, architektura oraz studia przygotowujące do zawodu nauczyciela. W ich przypadku krajowe standardy kształcenia szczegółowo określają minimalną liczbę godzin praktyk, typy placówek oraz zakres zadań, jakie musi zrealizować student. Ogranicza to swobodę uczelni, ale daje większą pewność, że odbyta praktyka zostanie uznana przy ubieganiu się o prawo wykonywania zawodu czy uprawnienia zawodowe.

Najważniejsze różnice między profilami można ująć w zestawieniu:

Uczelnia projektuje praktyki jako część programu studiów: określa ich wymiar i miejsce w toku studiów, przyjmuje regulamin praktyk oraz przygotowuje wzory dokumentów (skierowanie, porozumienie, dziennik, karta zaliczenia). Na kierunku wyznaczany jest koordynator praktyk, który akceptuje proponowane miejsca, odpowiada na pytania studentów i ostatecznie zalicza praktyki na podstawie złożonej dokumentacji.

Po drugiej stronie jest instytucja, która przyjmuje studentów – urząd, firma, szkoła, organizacja pozarządowa lub inna jednostka. Wyznacza ona opiekuna praktyk, wprowadza praktykanta w zasady funkcjonowania miejsca pracy, przydziela zadania i czuwa nad ich realizacją. To po jej stronie leży zorganizowanie bezpiecznych warunków: szkolenie BHP, jasne zasady czasu pracy, poufności i ochrony danych.

Trzecią stroną tego układu jest sam student. To on wybiera miejsce praktyk (w granicach określonych przez uczelnię), zapoznaje się z regulaminem i zasadami obowiązującymi w danej instytucji, a następnie wykonuje powierzone zadania. Do jego obowiązków należy także prowadzenie dziennika praktyk, zbieranie podpisów opiekuna oraz zgłaszanie uczelni problemów, gdy zakres zadań wyraźnie odbiega od sylabusa albo warunki odbywania praktyk budzą poważne zastrzeżenia.

Jak wybrać miejsce praktyk?

Wybór miejsca praktyk w praktyce przesądza o tym, jakie doświadczenie wyniesie student ze studiów. Źródłem ofert są bazy miejsc praktyk prowadzone przez uczelnię i biura karier, samodzielne poszukiwania (CV, maile, telefony), kontakty prywatne (absolwenci, wykładowcy) oraz portale z praktykami i stażami. Przy selekcji warto zwrócić uwagę na kilka elementów:

• zgodność profilu działalności instytucji z kierunkiem i specjalnością studiów;
• powiązanie planowanego zakresu zadań z efektami uczenia się przypisanymi do praktyk (dobrym pomysłem jest zabranie sylabusa na rozmowę i omówienie go z potencjalnym opiekunem);
• obecność opiekuna praktyk po stronie instytucji, który faktycznie nadzoruje pracę i podpisuje dokumenty;
• logistyka: lokalizacja, dojazd, godziny pracy, możliwość łączenia z zajęciami, ewentualna praca zdalna lub hybrydowa.

Na części uczelni istnieje również możliwość realizowania praktyk zawodowych za granicą, na przykład w ramach programu Erasmus+ lub innych programów mobilności. Tego typu wyjazd jest z reguły traktowany jako sposób osiągnięcia efektów uczenia się przewidzianych dla praktyk na danym kierunku, a jednocześnie pozwala poznać funkcjonowanie branży w innym kraju, pracę w odmiennym środowisku organizacyjnym oraz rozwijać kompetencje językowe i międzykulturowe.

Wybór miejsca praktyk i zajęć praktycznych ma jednak nie tylko wymiar merytoryczny, ale także finansowy i organizacyjny. W wielu przypadkach wiąże się on z koniecznością regularnych dojazdów do instytucji oddalonej od siedziby uczelni, często bez zorganizowanego transportu ani zwrotu kosztów przejazdu. Obowiązujące przepisy nie nakładają na uczelnie ogólnego obowiązku finansowania dojazdów studentów na praktyki i zajęcia praktyczne, co w praktyce oznacza, że koszty te w dużej mierze ponosi sama osoba studiująca. Z perspektywy konstytucyjnej zasady równego dostępu do nauki, wyrażonej w art. 70 Konstytucji RP, wysokie i powtarzalne koszty dojazdów do obowiązkowych zajęć mogą jednak realnie ograniczać możliwość pełnego uczestnictwa w kształceniu dla osób znajdujących się w trudniejszej sytuacji materialnej.

Dobrze dobrane miejsce pozwala nie tylko „zaliczyć” wymagany wymiar godzin, ale też sprawdzić się w konkretnej roli zawodowej, poznać kulturę organizacyjną i zbudować pierwsze kontakty w branży.

Prawa studenta na praktykach

Student odbywający praktyki zachowuje wszystkie prawa wynikające z przepisów powszechnych i wewnętrznych regulacji uczelni. Praktyki nie są „strefą bezprawia”, w której wszystko zależy od dobrej woli instytucji. Student uczestniczy w realnym środowisku pracy, ale wykonuje zadania w ramach procesu kształcenia i pod opieką osób odpowiedzialnych za jego szkolenie, a nie na własną, samodzielną odpowiedzialność zawodową.

W praktyce można je uporządkować w kilka podstawowych uprawnień:

Student ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków odbywania praktyk, w tym szkolenia BHP oraz informacji o zagrożeniach w miejscu pracy. Podmiot przyjmujący nie może kierować studenta do zadań ewidentnie niebezpiecznych albo wymagających uprawnień, których nie posiada, a odpowiedzialność za nadzór nad wykonywaniem dopuszczalnych czynności ponosi wyznaczony opiekun praktyk.

Prawo do bezpiecznych warunków obejmuje również zapewnienie niezbędnych środków ochrony indywidualnej, jeżeli są one standardem w danym miejscu pracy. Obowiązek ich zapewnienia spoczywa na podmiocie przyjmującym praktykanta, na takich samych zasadach jak wobec pracowników narażonych na te same zagrożenia, co wynika z ogólnych obowiązków pracodawcy w zakresie BHP określonych w Kodeksie Pracy.

Student ma prawo do jasnego programu i opieki merytorycznej: wskazania opiekuna praktyk, określenia zakresu zadań i powiązania ich z efektami uczenia się. Jeżeli przez większość czasu wykonuje czynności całkowicie niezwiązane z kierunkiem studiów, może powołać się na sylabus, regulamin praktyk i porozumienie zawarte między uczelnią a instytucją.

Student ma prawo do jasno określonych kwestii finansowych i zasad czasu pracy. Nawet jeśli praktyka realizowana na podstawie porozumienia z uczelnią jest nieodpłatna i student nie otrzymuje wynagrodzenia, nie oznacza to, że ciężar organizacji praktyk można dowolnie przerzucać na jego barki. Umowy i porozumienia regulujące praktyki przewidują możliwość wypłaty świadczenia na rzecz praktykanta, nie stanowią natomiast podstawy do pobierania opłat od studenta za dopuszczenie do praktyki, podpisanie dziennika czy wystawienie zaświadczenia. Instytucja przyjmująca, która żąda takich opłat, narusza podstawowe założenia współpracy z uczelnią jako partnerem procesu kształcenia.

Student ma prawo do poszanowania godności i równego traktowania. Zakazane są zachowania o charakterze dyskryminacji, mobbingu czy molestowania; upokarzające komentarze, nękanie czy izolowanie nie są „twardą szkołą życia”, lecz naruszeniem praw studenta. W takich sytuacjach może on zwrócić się do koordynatora praktyk, samorządu studenckiego, uczelnianego rzecznika praw studenta oraz Rzecznika Praw Studenta przy Parlamencie Studentów RP.

Student ma prawo do rzetelnej dokumentacji i zaliczenia. Oznacza to możliwość prowadzenia dziennika praktyk zgodnie ze wzorem uczelni, uzyskiwania na bieżąco podpisów opiekuna oraz otrzymania zaświadczenia lub karty zaliczenia, które odzwierciedlają faktycznie wykonywane zadania. Odmowa podpisu powinna być uzasadniona merytorycznie, a nie wynikać z konfliktu osobistego; w razie problemów student może domagać się interwencji uczelni lub zastosowania alternatywnej procedury potwierdzenia efektów uczenia się.

Kiedy praca może zastąpić praktyki?

Art. 67 ust. 7 PSWiN pozwala uczelni zaliczyć na poczet praktyk zatrudnienie, staż lub wolontariat, jeżeli umożliwiły one uzyskanie efektów uczenia się przypisanych do praktyk. Uczelnie zwracają uwagę przede wszystkim na trzy warunki: związek obowiązków z kierunkiem studiów, możliwość powiązania zadań z efektami uczenia się z sylabusa oraz odpowiedni wymiar czasu pracy – zwykle nie krótszy niż wymiar praktyk przewidziany w programie.

Procedura wygląda zazwyczaj podobnie: student składa wniosek, dołącza zaświadczenie o zatrudnieniu (stanowisko, okres, wymiar czasu pracy), opis zakresu obowiązków, opinię przełożonego oraz krótkie sprawozdanie, w którym pokazuje, jak praca przekładała się na efekty uczenia się. Na tej podstawie uczelnia podejmuje decyzję o pełnym lub częściowym uznaniu, albo o odmowie; najczęstsze powody odmowy to praca wyraźnie niezwiązana z kierunkiem, zbyt krótki okres zatrudnienia lub brak dokumentów pozwalających ocenić efekty.

Co robić w razie problemów?

Jeżeli przebieg praktyk wyraźnie odbiega od tego, co przewiduje program – zadania nie mają związku z kierunkiem studiów, warunki budzą zastrzeżenia albo dochodzi do naruszeń praw studenta – nie jest on pozostawiony wyłącznie własnym siłom. Zanim zdecyduje się na rezygnację z praktyk czy konfliktową eskalację, warto sięgnąć po środki przewidziane w systemie szkolnictwa wyższego:

W pierwszej kolejności zasadne jest podjęcie spokojnej próby wyjaśnienia sytuacji na poziomie instytucji przyjmującej: rozmowy z opiekunem praktyk, odwołania do ustalonego programu, sylabusa i porozumienia zawartego między uczelnią a podmiotem.

Jeżeli takie działania przynoszą jedynie pozorne lub krótkotrwałe efekty, kolejnym krokiem powinno być poinformowanie uczelni – koordynatora praktyk, opiekuna kierunku lub biura praktyk – z możliwie precyzyjnym opisem problemu oraz dotychczasowych prób jego rozwiązania.

Gdy problem ma charakter poważniejszy (np. naruszenia godności, mobbing, uporczywe ignorowanie zaleceń uczelni) lub dotyczy większej grupy studentów, do katalogu dostępnych narzędzi dołączają organy przedstawicielskie: samorząd studencki oraz uczelniany rzecznik praw studenta, którzy – w zależności od sytuacji – mogą wspierać w rozmowach z władzami, formułowaniu pism i przygotowaniu dokumentacji.

W sprawach o szerszym zasięgu, w których praktyki ujawniają problem systemowy, możliwy jest również kontakt z Rzecznikiem Praw Studenta przy Parlamencie Studentów RP.

W ostateczności uczelnia dysponuje możliwością podjęcia dalej idących działań: umożliwienia dokończenia praktyk w innym miejscu, rezygnacji ze współpracy z daną instytucją czy wystąpienia do właściwego ministra z wnioskiem o podjęcie czynności nadzorczych. Warunkiem skuteczności jest jednak to, aby sygnał o problemie pojawił się odpowiednio wcześnie – im szybciej student poinformuje o trudnej sytuacji, tym większa szansa na znalezienie rozwiązania, które zabezpieczy zarówno jego bezpieczeństwo, jak i ciągłość toku studiów.

Podsumowanie

Praktyki zawodowe są miejscem, w którym krzyżują się trzy porządki: przepisy PSWiN i standardy kształcenia, wewnętrzne regulacje uczelni oraz praktyka działania instytucji, które przyjmują studentów. Dla osób studiujących oznacza to, że nie muszą polegać wyłącznie na „zwyczaju” danej jednostki czy dobrej woli opiekuna – mogą odwoływać się do konkretnych dokumentów: programu studiów, sylabusa praktyk, regulaminu uczelni, a w razie potrzeby także do wsparcia samorządu studenckiego i Rzecznika Praw Studenta. Świadome korzystanie z tych narzędzi nie zastępuje zaangażowania na praktykach, ale pozwala zadbać o to, by wysiłek włożony w zdobywanie doświadczenia był realnie chroniony i przekładał się zarówno na zaliczenie, jak i na przygotowanie do pracy w wybranym zawodzie.